پلاک ارتودنسی چیست و چه کاربردی دارد؟

– پلاک ثابت (Retainer): پلاک ثابت که به آن ریتینر یا نگهدارنده دندان هم گفته می شود، ابزاری است که بعد از پایان دوره درمان ارتودنسی ثابت مورد استفاده قرار می گیرد. هدف اصلی استفاده از ریتینر، تثبیت دندان ها در موقعیت جدید و جلوگیری از برگشت آن ها به حالت اولیه است. به طور معمول پلاک ثابت ارتودنسی پشت دندان ها چسبانده می شود و برای دیگران قابل مشاهده نیست؛ بنابراین تاثیر منفی بر ظاهر لبخند نخواهد گذاشت. در برخی موارد نوع متحرک ریتینر هم به بیمار تجویز می شود که شب ها یا در زمان های خاصی از شبانه روز باید استفاده شود. مدت زمان استفاده از ریتینر متحرک در طول روز بسته به نوع درمان، سن بیمار و نظر متخصص ارتودنسی متفاوت است. با این حال استفاده مداوم از آن به عنوان مهم ترین عامل در حفظ نتایج درمان ارتودنسی شناخته می شود.
– پلاک فانکشنال: پلاک فانکشنال نوعی تخصصی از پلاک های ارتودنسی است که بیشتر در دوران رشد (بین 8 تا 14 سال) برای اصلاح ناهنجاری های رشدی فک مورد استفاده قرار می گیرد. این پلاک با اعمال نیرو بر فک بالا و پایین، باعث هدایت رشد صحیح فک و ایجاد هماهنگی بین دو فک کمک می کند. افرادی که دارای فک پایین عقب رفته یا فک بالای جلو آمده هستند، کاندیدای مناسبی برای استفاده از پلاک فانکشنال به شمار می روند. این نوع پلاک می تواند متحرک یا ترکیبی از متحرک و ثابت باشد و بسته به شرایط بیمار، توسط ارتودنتیست تجویز می شود. از جمله مزایای اصلی این نوع پلاک می توان به این اشاره کرد که استفاده به موقع از آن می تواند از لزوم جراحی فک در بزرگسالی جلوگیری کند. با این حال برای رسیدن به نتیجه دلخواه و ایده آل لازم است که بیمار همکاری مداومی داشته و به صورت منظم از پلاک استفاده کند.
– اینویزالاین (ارتودنسی نامرئی): اینویزالاین یا پلاک شفاف نامرئی ارتودنسی، از جمله پیشرفته ترین روش های ارتودنسی به شمار می رود. این مدل از پلاک های ارتودنسی توسط مواد شفاف پلاستیکی ساخته شده اند و به صورت شخصی سازی شده برای هر بیمار طراحی می شوند تا به تدریج دندان ها را به موقعیت صحیح خود هدایت کنند. از آنجا که این پلاک ها نامرئی هستند، بین بزرگسالان محبوبیت بالایی دارند. از تفاوت های اصلی بین اینویزالاین و پلاک های سنتی می توان به زیبا بودن ظاهر، راحت بودن بیشتر، نبود اجزای سخت و فلزی داخل دهان و قابلیت برنامه ریزی دقیق و شخصی سازی شده برای مراحل درمان اشاره کرد. البته اینویزالاین یا پلاک شفاف نامرئی برای اصلاح ناهنجاری های خفیف تا متوسط مناسب هستند و احتمالا برای درمان مشکلات پیچیده تر اثربخش نباشند.

اگر در مسیر درمان ارتودنسی قرار دارید، حتما با دو کلمه پلاک ارتودنسی و ریتینر آشنا هستید. ممکن است پلاک ارتودنسی و ریتینر در ابتدا مشابه به نظر برسند، اما در واقع از نظر کارکرد، زمان استفاده و هدف درمان، به عنوان دو ابزار کاملا متفاوت شناخته می شوند. پلاک ارتودنسی ابزاری است که در طول درمان ارتودنسی برای حرکت دادن دندان ها یا اصلاح موقعیت فک به کار می رود. این پلاک ها معمولا قابلیت جابجایی دارند و با اعمال یک نیروی کنترل شده، به تدریج باعث تغییر در وضعیت دندان ها می شوند. متخصص ارتودنتیست ممکن است استفاده از این نوع پلاک را در ابتدای درمان یا برای اصلاح ناهنجاری های خفیف به شما تجویز کند.

پلاک ارتودنسی با اعمال فشار ملایم و مداوم به دندان و فک، باعث حرکت تدریجی و اصلاح موقعیت دندان می شود. این ابزار به صورت اختصاصی و جداگانه برای هر بیمار طراحی شده و بسته به نوع مشکل، باعث اصلاح ناهنجاری های مختلف می شود. از جمله کارکردهای پلاک ارتودنسی می توان به اصلاح چرخش دندان ها، فاصله بین دندان ها و هدایت رشد فک اشاره کرد. در پلاک های ارتودنسی متحرک فشار از طریق فنرها، پیچ ها یا بدنه پلاستیکی آن به دندان وارد شده و موقعیت دندان ها را اصلاح می کند. این فشار آهسته اما مداوم، ساختار استخوانی اطراف دندان را تحریک کرده و باعث هدایت آن ها به موقعیت درستشان می شود.
در مواردی که پلاک ارتودنسی به عنوان ریتینر استفاده می شود، کارکرد آن به حفظ موقعیت فعلی دندان ها محدود می شود. پلاک های فانکشنال با تنظیم موقعیت فک بالا یا پایین در حین رشد، عملکرد عضلات و استخوان ها را تحت تاثیر قرار داده و از بروز ناهنجاری های شدید در آینده جلوگیری خواهد کرد. در مجموع عملکرد پلاک ارتودنسی وابسته به شرایط بیمار و نوع طراحی آن بوده و در صورت استفاده منظم، می توانید به نتیجه مدنظر خود از درمان برسید.

پلاک ارتودنسی در مراحل مختلفی از درمان ناهنجاری های دندان و فک کاربرد داشته و بسته به نوع مشکل و سن بیمار، ممکن است برای اهداف گوناگونی تجویز شود. برخلاف تصور بسیاری از افراد که فکر می کنند پلاک فقط بعد از اتمام ارتودنسی ثابت تجویز می شود، این ابزار در سه زمان مهم تاثیر به خصوصی دارد که شامل اصلاح ناهنجاری های خفیف، تثبیت موقعیت دندان ها بعد از ارتودنسی و کنترل رشد فک در کودکان و نوجوانان می شود. به این معنی که می توان از پلاک ارتودنسی برای اصلاح نامرتب بودن خفیف دندان ها، چرخش جزئی با رفع فاصله کم بین دندان ها استفاده کرد.

همچنین این ابزارها برای نگهداری نتیجه درمان ارتودنسی نیز کاربرد داشته و می توانند از بازگشت دندان به حالت اولیه خود جلوگیری کنند. علاوه بر این از پلاک های فانکشنال برای کنترل رشد فک در کودکان و نوجوانان استفاده می شود. این پلاک ها می توانند با هدایت صحیح استخوان فک، از بروز ناهنجاری های شدید در آینده جلوگیری کنند و حتی نیاز به جراحی را کاهش دهند.

پلاک ارتودنسی به علت ساختار ساده و قابل تنظیم خود مزایای زیادی در برابر روش های سنتی ارتودنسی دارد. یکی از مهم ترین مزایای آن متحرک بودن پلاک ارتودنسی است؛ چرا که بیمار می تواند در مواقع ضروری مثل خوردن غذا یا تمیز کردن دندان های خود، آن را از دهان بیرون آورده و احساس محدودیت کمتری در زندگی روزمره اش کند. به این ترتیب رعایت بهداشت دهان و دندان با پلاک بسیار ساده تر از براکت های ثابت است. علاوه بر این، بر خلاف براکت های معمولی که محدودیت های غذایی هم ایجاد می کنند، بیمار می تواند بدون نگرانی از آسیب به پلاک خود انواع غذاها را میل کند. در نهایت زیبایی ظاهری یکی از مهم ترین نقاط قوت پلاک های شفاف است و برای افرادی که به ظاهر لبخندشان اهمیت می دهند، گزینه ای محبوب و ایده آل به شمار می رود.

با وجود مزایای متعدد درمان با پلاک ارتودنسی، این روش محدودیت ها و معایبی هم دارد که باید قبل از انتخاب به آن توجه کنید. یکی از اصلی ترین محدودیت های آن، وابسته بودن نتیجه به میزان همکاری بیمار است. به این معنی که بر خلاف براکت های ثابت که دائما روی دندان قرار می گیرند و کنترل درمان بر عهده ارتودنتیست است، در پلاک های ارتودنسی مسئولیت زیادی روی دوش بیمار خواهد بود. اگر بیمار پلاک را به طور منظم و طبق دستور پزشک متخصص ارتودنسی استفاده نکند، اثربخشی درمان کاهش پیدا می کند و حتی درمان بدون نتیجه باقی می ماند.

از دیگر محدودیت های این روش، عدم کارایی در برطرف کردن مشکلات شدید دندان و فک است. پلاک ارتودنسی بیشتر برای موارد خفیف تا متوسط کاربرد داشته و در شرایطی که دندان ها به شدت کج یا به هم فشرده هستند، از ارتودنسی ثابت یا جراحی فک برای درمان استفاده می شود. علاوه بر این، به خاطر متحرک بودن پلاک ارتودنسی امکان گم شدن یا شکستن آن نیز وجود دارد. توجه این موضوع به خصوص در کودکان و نوجوانان از اهمیت بالایی برخوردار است.

برای درمان ناهنجاری های دندان و فک، دانستن زمان مناسب برای شروع درمان از اهمیت بالایی برخوردار است. به طور کلی بهترین سن برای استفاده از پلاک ارتودنسی، دوران کودکی و اوایل جوانی است، در همین بازه بهترین سن ارتودنسی دندان هم قرار دارد، زیرا رشد فک و دندان ها هنوز کامل نشده و درمان موثرتر انجام می شود. شایان ذکر است، در این بازه زمانی استخوان های فک هنوز در حال رشد هستند و انعطاف پذیری بیشتری دارند؛ به همین خاطر تغییرات ایجاد شده توسط پلاک ارتودنسی سریع تر و موثرتر خواهد بود.
اگر فرزند شما دچار ناهنجاری هایی مثل ناهماهنگ بودن فک جلو و عقب، فاصله زیاد بین دندان ها یا نا مرتب بودن جزئی دندان ها است، مراجعه به یک متخصص ارتودنسی در سنین 7 تا 14 سال که بهترین سن ارتودنسی کودکان محسوب می شود، می تواند از بروز مشکلات جدی تر در آینده جلوگیری کند. البته لازم به ذکر است که استفاده از پلاک ارتودنسی تنها برای کودکان نیست؛ بلکه در سنین بالاتر و در موارد ناهنجاری های خفیف دندان و فک نیز می توان از پلاک های متحرک برای درمان استفاده کرد. بهترین کار این است که فرزند خود را در سنین پایین تر برای معاینه پیش متخصص ارتودنسی ببرید و درباره لزوم استفاده از پلاک ارتودنسی با او مشورت کنید. تشخیص زودهنگام می تواند مسیر درمان را کوتاه تر، کم هزینه تر و کم دردسرتر کند.

دریافت نتیجه دلخواه از پلاک ارتودنسی تا حد زیادی به نگهداری صحیح، میزان زمان استفاده، رعایت اقدامات قبل از شروع ارتودنسی و مراقبت های بعد از ارتودنسی دندان بستگی دارد. بی توجهی به این نکات ممکن است موجب کاهش اثربخشی درمان یا آسیب رسیدن به پلاک شود. در ادامه این بخش نکات مهم مراقبت و استفاده صحیح از پلاک ارتودنسی را بررسی می کنیم.
چگونه پلاک ارتودنسی را تمیز کنم؟
برای تمیز کردن پلاک های ارتودنسی، باید به صورت روزانه آن را با یک مسواک نرم و کمی خمیر دندان یا صابون ملایم بشویید. استفاده از آب ولرم برای تمیز کردن پلاک ارتودنسی ضروری است؛ چرا که بالا بودن دمای آب ممکن است شکل پلاک را تغییر دهد. همچنین شما می توانید از قرص های مختلف ضد عفونی کننده پلاک که در داروخانه ها موجود است، هفته ای یک تا دو بار استفاده کنید تا پلاک کاملا تمیز و بدون بو باقی بماند.
چند ساعت در روز از پلاک ارتودنسی استفاده کنم؟
در بیشتر موارد تجویز پزشک این است که از پلاک ارتودنسی به مدت 14 تا 22 ساعت در روز استفاده کنید؛ با این حال این امکان وجود دارد که پزشک تجویز دیگری برای شما انجام دهد. بنابراین لازم است طبق دستورالعمل پزشک نسبت به استفاده پلاک ارتودنسی اقدام کنید. تنها زمان مجاز برای خارج کردن پلاک ارتودنسی از دهان، زمان های غذا خوردن، مسواک زدن و فعالیت هایی است که احتمال آسیب به پلاک وجود دارد. به جز این موارد، استفاده دائم از پلاک ارتودنسی متحرک ضروری است.

سایر نکات مهم هنگام استفاده از پلاک ارتودنسی
برای نگهداری صحیح پلاک ارتودنسی لازم است آن را در جعبه مخصوص نگه دارید. نگه داشتن پلاک در دستمال کاغذی یا کیف ممکن است باعث آسیب دیدن آن شود. همچنین بهتر است هنگام غذا خوردن یا نوشیدن غذاهای داغ، پلاک را از دهان خود خارج کنید. علاوه بر این موارد به هیچ عنوان نباید پلاک خود را بجویید یا آن را خم کنید؛ چرا که این کارها ممکن است باعث ترک خوردن یا شکستن پلاک شود. در نهایت همکاری منظم بیمار با متخصص ارتودنتیست و پیگیری مداوم روند درمان از ضروریات مسیر درمان با پلاک ارتودنسی به شمار می رود.